02.09.2011 13:01 Wiek: 6 yrs
Kategoria: Literatura
Autor: Alice Miller

Bunt ciała

...To, o czym piszę w mojej książce i co nazywam maltretowaniem to również, początkowo niewidoczne, krzywdy psychiczne zaznane przez dziecko. Ich ślady będą widoczne dopiero dziesiątki lat później, i nawet wtedy ich związek ze zranieniami zaznanymi w dzieciństwie rzadko będzie odszyfrowany i potraktowany z powagą...


(Die Revolte des Körpers, 2004)
Tłumaczenie z francuskiego: Maria M. Zamłyńska

Choć wszystkie moje książki wzbudzały bardzo skrajne reakcje, to, co uderza najbardziej, jeśli chodzi o moją ostatnią książkę to intensywność emocji, które wywołała jej treść, zarówno w sensie pozytywnej oceny jak i krytyki. Mam wrażenie, ze w sposób pośredni intensywność ta pokazuje czy czytelnik jest w bliskim kontakcie ze sobą i swoimi uczuciami czy też nie.
Gdy ukazało się Die Revolte des Körpers, w marcu 2004, (książka ukaże się niebawem nakładem Media Rodzina of Poznań pod polskim tytułem Bunt ciała) wielu czytelników pisało do mnie by podzielić się tym, jak bardzo są szczęśliwi nie musząc dłużej narzucać sobie uczuć, których nie czują naprawdę i że nie muszą zabraniać sobie odczuwać tego, co się w nich rodzi. Lecz niektóre reakcje, szczególnie w prasie, wskazują na podstawowy brak zrozumienia, do którego sama się przyczyniłam używając słowa maltretowanie w sensie dużo szerszym, niż ono zazwyczaj oznacza.

Sens tego słowa jest zazwyczaj kojarzony z obrazem umęczonego dziecięcego ciała w sińcach. To, o czym piszę w mojej książce i co nazywam maltretowaniem to również, początkowo niewidoczne, krzywdy psychiczne zaznane przez dziecko. Ich ślady będą widoczne dopiero dziesiątki lat później, i nawet wtedy ich związek ze zranieniami zaznanymi w dzieciństwie rzadko będzie odszyfrowany i potraktowany z powagą. Osoby, których to dotyka, podobnie jak społeczeństwo (lekarze, prawnicy, nauczyciele i, niestety, liczni terapeuci), nie chcą nic wiedzieć o przyczynach swoich zaburzeń ani o niektórych ?dziwnych zachowaniach?, wymagających zaglądania w dzieciństwo.

Kiedy niewidoczne rany nazywam maltretowaniem, spotykam się najczęściej z oporem i otwartym oburzeniem. Mogę doskonale zrozumieć te uczucia gdyż długo sama je podzielałam. Niegdyś zaprotestowałabym gwałtownie gdyby ktoś mi powiedział, że byłam maltretowana. Dopiero teraz, dzięki moim snom, mojemu malarstwu i oczywiście dzięki sygnałom z ciała wiem z pewnością, że musiałam jako dziecko przeżyć ciężkie zranienia psychiczne, jakich, jako dorosła, długo nie chciałam sobie uświadomić. Podobnie jak wiele innych osób, mówiłam sobie: ?Ja? Ależ ja nigdy nie byłam bita. Te kilka klapsów, jakie dostałam nie miało żadnego znaczenia. Poza tym moja matka robiła wszystko, co mogła i zadała sobie wiele trudu by mnie wychować?.

Lecz oczywiście nie należy zapominać, że poważne ślady wczesnych zranień wynikają z minimalizacji dziecięcego cierpienia i odmowy uznania ich słuszności. Każdy dorosły może sobie z łatwością wyobrazić trwogę i upokorzenie, jakie by poczuł będąc nagle zaatakowany przez osiem razy większego olbrzyma. Lecz gdy chodzi o małe dziecko uważamy, że ono nie odczuwa tak samo jak dorosły, choć jesteśmy w stanie podziwiać w jakim stopniu jest rozwinięte i jak trafne bywają jego reakcje i odpowiedzi na żądania otoczenia. Rodzice uważają, że klapsy nie przynoszą żadnej szkody, że są jedynie sposobem przekazywania określonych wartości dzieciom, i że wychodzi im to na dobre.

Pewna terapeutka, która przeczytała dokładnie i zrozumiała moją książkę, opowiedziała mi o oporze, jaki spotyka u większości klientów, kiedy próbuje, teraz dużo wyraźniej niż niegdyś, uzmysłowić im zranienia zaznane od rodziców. Zapytała mnie czy Czwarte Przykazanie może być głównym wytłumaczeniem siły tego przywiązania do idei wyidealizowanych rodziców.

Myślę, że Czwarte Przykazanie może odegrać jakąś rolę w sytuacji, gdy dziecko jest już dorosłe. Nie można wytłumaczyć wysokiego progu tolerancji (czasem zaledwie wyobrażalnego dla osób trzecich) bez cofnięcia się do najwcześniejszego okresu dzieciństwa. Dzieje się tak, dlatego, że każde maleńkie dziecko nauczyło się już tłumić ból, którego nie zauważają rodzice, wstydzić się go, obarczać winą lub kpić i naigrywać się ze swego cierpienia. Później ofiara również nie musi odczuwać, że była ofiarą. W ten sposób, w terapii, klient od początku nie jest w stanie określić prawdziwego winowajcy. Nawet, jeśli stłumione emocje docierają na powierzchnię będą miały trudność by przebić się przez wcześniej wyuczone mechanizmy. Dzieje się tak gdyż służyły one od dawna temu by tłumić ból i rzekomo, uwolnić się od niego. Zaprzestanie tego działania oznacza płynięcie pod prąd; nie tylko napawa strachem, lecz również sprawia, że rodzi się na początki poczucie ogromnego osamotnienia. Wystawiamy się wtedy na zarzut użalania się nad sobą. Jednakże właśnie w tym miejscu zaczyna się droga, która wiedzie do odnalezienia dojrzałości.

Pacjent, który od początku terapii wie i może potraktować poważnie pewność, że rodzice go głęboko skrzywdzili stanowi przypadek niezwykle rzadki. Kobiety i mężczyźni, których rodzice od początku potraktowali poważnie uczucia dziecka nie mają potem tyle kłopotów by wziąć na poważnie swoje życie i swoje cierpienie. W większości przypadków wcześnie nabyte mechanizmy obronne pozostają aktywne, co oznacza, że osoby te starają się za wszelką cenę minimalizować swoje cierpienie, nawet w trakcie terapii. W ten sposób mogą pozostać wierni duchowi czarnej pedagogiki i społeczeństwa, w którym żyją, lecz będąc najczęściej bardzo oddaleni od samych siebie. Moim zdaniem udana terapia to taka, która pozwala zmniejszyć ten dystans.

Warto zauważyć, że nadal wielu terapeutów, choć na szczęście nie wszyscy, robi co może, by odwrócić uwagę klienta od jego dzieciństwa. W mojej książce opisuję dokładnie dlaczego i jak się to dzieje, choć nie wiem, jaki stanowią oni procent środowiska psychoterapeutycznego, bo nie ma statystyk dotyczących tego zagadnienia. Na podstawie moich opisów czytelnik będzie mógł sam się zorientować czy na swojej drodze spotkał kogoś, kto mu towarzyszył czy raczej oddalał go od dzieciństwa i prawdy. Niestety, dość powszechnie spotykamy się z tą drugą sytuacją.
Pewien bardzo poważany w środowiskach psychoanalitycznych autor posuwa się w swojej książce nawet do twierdzenia, że nie istnieje nic w rodzaju ?prawdziwego ja? i mówienie o czymś takim musi prowadzić na manowce.
W jaki sposób osoba dorosła, która otrzymuje wsparcie terapeutyczne tego rodzaju może mieć dostęp do rzeczywistości dziecka, jakim niegdyś była? W jaki sposób ma odnaleźć stan bezradności i niemocy, jaki wtedy przeżywała? Brak nadziei rósł w miarę jak zranienia latami się powtarzały i nie wolno było dostrzegać rzeczywistości, tego, co się działo, gdy nie było nikogo, kto pomógłby dostrzec i wyodrębnić prawdę. Tamtemu dziecku nie pozostawało nic innego jak tylko znaleźć samemu swoje wybawienie, szukając schronienia w pomieszaniu, szaleństwie lub w drwinie i wyśmiewaniu.
Jeśli później dorosłemu nie uda się pozbyć tego pomieszania w trakcie takich terapii, które nie blokują dostępu do prawdziwych, zapomnianych uczuć to dorosły ten pozostanie więźniem tego samoośmieszania.

Lecz jeśli uda mu się użyć dzisiejszych swoich uczuć jako klucza do potężnych i uzasadnionych pierwotnych emocji małego dziecka, i przyjąć je jako zrozumiałe reakcje na okrucieństwa (intencjonalne lub nie) rodziców lub opiekunów, ochota do śmiechu szybko mu minie. Cynizm i autoironia znikną. Znikną również, zazwyczaj na końcu, symptomy, jakimi przypłacał ten luksus wyśmiewania się z własnego cierpienia. Dopiero wtedy jego prawdziwe Ja, czyli autentyczne uczucia i potrzeby będą mogły być przeżywane. Kiedy patrzę wstecz na moje życie jestem zdumiona determinacją, wytrzymałością i niewzruszonością, z jaką moje prawdziwe Ja pokonywało wszystkie wewnętrzne i zewnętrzne opory. I jeszcze dziś kontynuuję tę drogę bez pomocy terapeuty gdyż stałam się swoim własnym, Oświeconym Terapeutą.

Nie wystarczy, oczywiście, zrezygnować z cynizmu i autoironii by zniknęły ślady okrucieństwa zaznanego w dzieciństwie. Lecz jest to warunek niezbędny i konieczny. Kogoś, kto stosuje technikę samoośmieszania nawet duża ilość różnych terapii nie posunie do przodu gdyż jego uczucia nadal pozostaną zamknięte a razem z nimi empatia dla dziecka, jakim niegdyś był.
Płacimy wtedy (sami lub z polisy) za taki rodzaj terapeutycznej opieki, który pomaga jedynie uciec przed własną rzeczywistością. Na takiej podstawie nie możemy spodziewać się jakiejkolwiek zmiany na lepsze.

Ponad 100 lat temu, oskarżając dziecko a chroniąc rodziców, Zygmunt Freud poddał się, bez zastrzeżeń, dominującej postawie moralnej, przerzucając winę na dziecko i wybielając rodziców. Podobnie było z jego następcami. W moich trzech ostatnich książkach położyłam akcent na to, że chociaż psychoanaliza bardziej się otworzyła na fakty okrucieństwa i nadużyć seksualnych wobec dzieci, i że usiłuje ona zintegrować te dane w swoich teoretycznych opracowaniach, to próby te są nadal w olbrzymim stopniu hamowane przez Czwarte Przykazanie. I tak jak dawniej, rola rodziców w rozwijaniu się symptomatologii u dzieci nadal jest w sposób aktywny wyciszana i błędnie interpretowana. Nie mogę wiedzieć czy owo tzw. poszerzanie horyzontów naprawdę przemieniło większość terapeutów, ale na podstawie publikacji mam wrażenie, że jednak tradycyjna moralność wciąż ich ogranicza.
Nadal chronione są zachowania rodziców zarówno w podejściu praktycznym jak i teoretycznym, co uprzytomniła mi książka Eli Zaretsky´ego (?Secrets of the Soul?, Knopf 2004), ze szczegółową historią psychoanalizy, aż po nasze dni, która nie dotyka w ogóle kwestii Czwartego Przykazania. Oto dlaczego, w mojej książce Die Revolte des Körpers (Bunt ciała), poświęcam psychoanalizie znikomą uwagę.
Czytelnicy, którzy nie znają innych moich książek, mogą zapewne nie rozumieć, na czym polega różnica między tym, o czym piszę, a teoriami psychoanalitycznymi. Analitycy również poświęcili sporo uwagi kwestii dzieciństwa, kwestiom wczesnodziecięcych urazów i ich wpływowi na dalsze życie, lecz pomijają często kwestię zranień, za które odpowiedzialni są rodzice. Wśród najczęściej cytowanych urazów znaleźć można śmierć rodzica, ciężkie choroby, rozwody, katastrofy naturalne, wojny, itd. W takich przypadkach pacjent rzeczywiście czuje, że nie jest pozostawiony sam sobie i analityk nie ma żadnej trudności by wczuć się w jego sytuację i może pomóc, jako bezstronny świadek, w pokonaniu dziecięcego cierpienia niemającego nic wspólnego z jego własnym cierpieniem. Jest całkiem inaczej, gdy chodzi o cierpienia, na jakie narażona jest większość ludzi, gdy chodzi o dostrzeżenie nienawiści własnych rodziców a później, wrogości dorosłych wobec własnych dzieci.

Zasłużona książka Martina Dornes´a (?Psychanalyse et psychologie du premier âge?, PUF), pokazuje, moim zdaniem w sposób jasny, jak trudno jest pogodzić tradycyjne koncepcje analityków z rezultatami najnowszych badań dotyczących noworodków, choć autor robi wszystko by przekonać czytelnika, iż jest odwrotnie. Istnieje wiele przyczyn tego zjawiska, wspominam o nich w moich książkach, lecz sądzę, że główna przyczyna leży w blokadach mentalnych, które łączą się z Czwartym Przykazaniem by odwrócić naszą uwagę od dziecięcej rzeczywistości.
Już Zygmunt Freud, lecz jeszcze bardziej Melanie Klein, Otto Kernberg i ich następcy, podobnie jak Heinz Hartmann ze swoja psychologią Ego oderwanego od rzeczywistości, wszyscy oni obarczyli noworodka ciężarem tego, co dyktowało im ich własne wychowanie w duchu czarnej pedagogiki: przekonaniem, że dziecko jest z natury swej złe i ?polimorficznie perwersyjne?.

Wszystko to niewiele ma wspólnego z rzeczywistością dziecka, a jeszcze mniej z rzeczywistością zranionego i cierpiącego dziecka, co dotyczy zapewne większości z nas, w każdym razie tak długo jak kary cielesne i inne metody psychicznego okrucieństwa będą uznawane jako uzasadnione metody wychowawcze.

Tacy analitycy jak Ferrrenzi, Bowlbly, Kohut i inni, którzy poszli w tym kierunku, zostali zepchnięci na margines psychoanalizy gdyż ich prace zaprzeczały otwarcie teorii instynktów. Jednakże żaden z nich, z tego, co wiem, nie odszedł z l´API (Association Psychanalytique Internationale). Dlaczego? Ponieważ wszyscy mieli prawdopodobnie nadzieję, jaką wielu innych zachowuje do dziś, że psychoanaliza nie pozostanie systemem dogmatycznym i zamkniętym, lecz, że będzie w stanie integrować wyniki najnowszych badań. Nie chcę zamykać takiej możliwości na przyszłość, lecz myślę, że zanim się to zmieni to najpierw trzeba dopuścić wolność postrzegania rzeczywistości psychicznych zranień, maltretowania noworodków i przyznać, że rodzice minimalizują dziecięce cierpienia. Będzie to możliwe dopiero, gdy praca nad emocjami zostanie podjęta przez praktykę psychoanalityczną a siła emocji przestanie przerażać i będzie wykorzystana do rozwoju, co nie oznacza konieczności postępowania w ten sam sposób jak w terapii pierwotnej. Ofiara, która przeżyła, będzie mogła skonfrontować się ze swoimi cierpieniami pierwotnymi i znaleźć drogę do swoich źródeł, do Ja prawdziwego, dzięki bezstronnemu świadkowi i dzięki sygnałom z ciała. Z tego, co mi wiadomo nie wydarzyło się to jeszcze w środowisku psychoanalitycznym.

W książce Evas Erwachen (2001), przedstawiłam swoją krytykę psychoanalizy wspierając się konkretnym przykładem. Pokazałam, że nawet Winnicott, którego bardzo poważam jako człowieka, nie mógł pomóc swemu koledze, analitykowi Harry´emu Guntrip´owi, gdyż nie był w stanie zobaczyć nienawiści matki wobec małego Harry´ego. Ten przykład pokazuje dobitnie ograniczenia psychoanalizy, które mnie w swoim czasie doprowadziły do odejścia z Towarzystwa Psychoanalitycznego i szukania mojej własnej drogi, co na zawsze mnie ustawiło w pozycji odrzuconej heretyczki. Nie ma nic przyjemnego w byciu odrzuconą i niezrozumianą, lecz z drugiej strony, pozycja heretyczki przyniosła mi wielkie korzyści.

Ta nowa wolność pozwoliła mi, między innymi, przestać chronić rodziców, którzy burzą przyszłość swoich dzieci. Pozwalając sobie na odczucie tego, przekroczyłam wielkie tabu. To ?wykroczenie przeciw? jest objęte tabu nie tylko w psychoanalizie, lecz również w dzisiejszym społeczeństwie ciągle w takim samym stopniu jak niegdyś, co sprawia, że w żadnym wypadku nie wolno upatrywać źródła przemocy i gwałtu w rodzinie ani w instytucji ?rodzicielskiej?. Obawa, że ta świadomość ?czymś? zaowocuje jest łatwo widoczna w większości programów telewizyjnych dotyczących przemocy.

Dane statystyczne na temat złego traktowania dzieci oraz spora ilość informacji od klientów będących w terapii przyczyniły się do uznania nowych form terapii, które idą dalej niż analiza, koncentrując się na pracy nad urazami, i są praktykowane w wielu ośrodkach. Lecz i w tych terapiach (nawet tam gdzie akcent jest położony na empatyczne wsparcie ze strony terapeuty), autentyczne uczucia osoby i prawdziwy charakter rodziców mogą być ukryte a ćwiczenia umysłowe (poznawcze i wyobrażeniowe) lub pocieszanie duchowe mogą temu ukrywaniu służyć.
Te domniemane interwencje terapeutyczne odwracają pacjenta od prawdziwych uczuć i przeżywanej niegdyś przez dziecko rzeczywistości. Pacjent potrzebuje obu rzeczy, dostępu do uczuć i poprzez nie, dostępu do tego, co przeżywał naprawdę, by mieć dostęp do prawdy i uwolnić się od depresji. Nawet jeśli symptomy emocjonalne znikną mogą się pojawić ponownie pod postacią choroby fizycznej i trwać tak długo jak rzeczywistość pierwotna dziecka jest ignorowana. Ta rzeczywistość może również być pomijana w terapiach ciała, szczególnie, gdy terapeuta obawia się swoich rodziców i nadal ich idealizuje.

Dostępnych jest wiele świadectw matek i ojców na forum ?ourchildhood?, którzy szczerze i otwarcie dzielą się doświadczeniami, w jaki sposób to, co przeżyli w dzieciństwie, uniemożliwiało im dawanie miłości ich własnym dzieciom. Jeśli skorzystamy z tego źródła wiedzy i nauki, zrozumiemy, do czego prowadzi idealizacja rodziców i nic nas już nie skłoni do tego, by noworodka nazywać płaczącym potworem. Zamiast tego zaczniemy rozumieć jego świat wewnętrzny, brać pod uwagę samotność i niemoc maleńkiego dziecka, które wzrastało obok rodziców, odmawiających mu wspierającej i kochającej komunikacji.

Będziemy mogli zobaczyć wtedy w płaczu noworodka uzasadnioną i logiczną reakcję na okrutną postawę jego rodziców - najczęściej nieuświadomione, lecz prawdziwe i dające się skonstatować w faktach okrucieństwo, którego istnienia społeczeństwo nadal nie chce uznać. Nie przejawia się ono jedynie poprzez bicie (choć około 85% populacji świata zaznało bicia w dzieciństwie). Wyraża się również poprzez brak uwagi i komunikacji, przez ignorowanie dziecięcych potrzeb i psychicznych cierpień, poprzez pozbawione sensu i perwersyjne kary, poprzez nadużycia seksualne, wykorzystywanie bezinteresownej miłości dziecka, poprzez szantaż emocjonalny, zburzenie wiary w jego własne zdolności i poprzez rozliczne formy nadużywania władzy. Ta lista nie ma końca.
I najgorsze jest to, że dziecko musi nauczyć się uważać to wszystko za zachowania normalne gdyż nie zna nic innego. Pomimo tego wszystkiego kocha ono swoich rodziców bezwarunkowo, cokolwiek by mu nie zrobili.
Konrad Lorenz, etolog, z dużą dozą wrażliwości opisał uczucie miłości, jakie w jednej z jego gęsi wzbudzał jego but, który był pierwszą rzeczą, jaka zobaczyła ona po przyjściu na świat. Tego rodzaju przywiązanie jest dyktowane instynktem. Jeśli ludzkie zachowanie byłoby zdeterminowane na całe życie przez wdrukowanie instynktu naturalnego (niezbędnego w najwcześniejszym okresie), pozostalibyśmy na zawsze grzecznymi dziećmi niezdolnymi do korzystania z dorosłości, do której zalicza się świadomość własnego działania, wolna wola, dostęp do swoich uczuć i zdolność porównywania.
Jest powszechnie wiadomo, że kościołom i rządom zależy na hamowaniu rozwoju ludzkiego i utrzymywaniu jednostek w zależności od rodzicielskich postaw. Mniej natomiast wiadomo na temat ceny, jaką ludzkie ciało płaci za ten stan rzeczy. Dokąd moglibyśmy dojść gdybyśmy zechcieli obnażyć występki rodziców? I czym stałyby się ich postacie gdyby ich władza nie mogła być dłużej sprawowana?

Dlatego też rodzice jako instytucja cieszą się nadal totalną nietykalnością. Jeśli kiedykolwiek się to zmieni (co jest postulatem zawartym w mojej książce) będziemy w stanie poczuć, co nam uczyniło rodzicielskie maltretowanie. Wtedy lepiej zrozumiemy sygnały, jakie wysyła nam nasze ciało i będziemy mogli żyć w zgodzie z nim ? nie jako kochane dzieci, którymi nigdy nie byliśmy i nigdy się nie staniemy, lecz jako otwarci, świadomi i być może kochający dorośli, którzy nie boją się już swojej własnej historii, gdyż poznali ją w całości.
W reakcjach na moją książkę zetknęłam się z wieloma punktami niezrozumienia, lecz chciałabym wspomnieć tu jedynie o dwóch z nich. Punkty te wiążą się z pytaniem o zbudowanie dystansu wobec okrutnych rodziców w sytuacjach poważnej depresji, i z drugiej strony z moją osobistą historią.
Przed wszystkim podkreślam, że w mojej książce mówię cały czas o rodzicach ?projektowanych?. A rzadko o rodzicach rzeczywistych i nigdy o rodzicach ?złych?. Optuję za tym by potraktować poważnie prawdziwe, tłumione od dzieciństwa uczucia. Można założyć, że czytelnicy nieposiadający żadnej psychologicznej wiedzy nic z tego nie zrozumieją i pomyślą naiwnie, że buntuję ich przeciwko ich rodzicom. Mam jednak nadzieję, że słowo ?projektowanych? nie umknie osobom nieco bardziej świadomym życia wewnętrznego.

Chciałabym, oczywiście, by to, co przytaczam z mojego dzieciństwa mogło być czytane z wyczuciem a nie dosłownie. Od kiedy poświęciłam się pracy nad maltretowaniem dzieci, ci, którzy mnie krytykują zarzucają mi, że wszędzie widzę maltretowanie, bo sama byłam jego ofiarą. Pierwszą moją reakcją było zdziwienie, gdyż w owym czasie niewiele jeszcze wiedziałam o mojej osobistej historii. Dziś jestem oczywiście w stanie rozumieć, że właśnie odrzucenie cierpienia popchnęło mnie w kierunku tej pracy. Lecz gdy zaczynałam badania to odnajdywałam nie własne przeznaczenie, lecz przede wszystkim los innych osób. Tak naprawdę to oni mnie prowadzili, ich historie sprawiły, że topniały moje mechanizmy obronne, mogłam spojrzeć wokół by uzmysłowić sobie powszechną i upartą negację dziecięcego cierpienia, mogłam wyciągnąć z tego wnioski, które sprawiły, że dotarła do mnie rzeczywistość. I dlatego właśnie jestem im głęboko wdzięczna.


Kontakt do nas!

KONIEC MILCZENIA - Stowarzyszenie Pomocy Dorosłym Ofiarom Nadużyć Seksualnych w Dzieciństwie

ul. Balladyny 1/26
02-501 Warszawa

tel.: 507 707 689
e-mail: kontakt@koniecmilczenia.pl